Welkom in de
Oude Abdij

De abdij speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling van de regio. Door haar strategische ligging nabij het kruispunt van de oude baan Leuven-Brussel en de zogenaamde Waalse Baan, een belangrijke noord-zuid gerichte verbindingsweg, kreeg de abdij ook op politiek vlak een belangrijke rol toebedeeld. Menige belangrijke politieke vergadering vond binnen haar muren plaats. Abdis Elisabeth van Winenghem stelde de abdij ter beschikking als vergaderplaats voor de beroemde Raad van Kortenberg, die er om de drie weken samenkwam. De Raad bestond uit veertien leden: vier ridders en tien afgevaardigden van de steden, drie van Leuven, drie van Brussel, één van Antwerpen, één van 's-Hertogenbosch, één van Tienen en één van Zoutleeuw.

Op 27 september 1312 werd hier het beroemde Charter van Kortenberg ondertekend, waarin hertog Jan II de rechten van adel en burgerij erkende en waarborgde. Het charter hield drie voorrechten in. Het financieel voorrecht betekende dat de hertog geen andere beden of belastingen kon vragen dan de drie gekende feodale gevallen, namelijk bij de ridderslag van de oudste zoon, bij het huwelijk van de oudste dochter en bij de gevangenneming van de hertog, en dat belastingen redelijk moesten zijn. Het rechterlijk voorrecht betekende dat de hertog een eerlijke rechtspraak moest uitoefenen over arm en rijk. Met het stedelijk voorrecht erkende de hertog de vrijheden van de steden van het hertogdom.

Het Parlement, ook De Raad van Cortenberch of De Heeren van Cortenberch genoemd, is de voorloper van de latere standenvertegenwoordiging. Het Charter markeerde een belangrijke stap naar meer autonomie en zelfbestuur voor steden en staat symbool voor de strijd van lokale gemeenschappen voor hun rechten en vrijheden tegenover de centrale autoriteit.

In de 15de en 16de eeuw wordt Kortenberg zwaar geteisterd door oorlogen. Op het einde van de 15de eeuw zijn het de legers van Maximiliaan van Oostenrijk die de dorpen en steden plunderen omdat deze weigerden belastingen te betalen aan de vorst. De 16de eeuw is de tijd van de godsdienstoorlogen. In 1572 wordt de abdij grondig geplunderd door de troepen van Willem van Oranje en verdwijnt het reliekschrijn van Columba bij de inval van de calvinisten. In juni 1584 steken plunderende soldaten van het Brusselse garnizoen de abdij in brand. De zusters vluchten eerst naar Keulen en vestigen zich daarna in Leuven, onder de bescherming van de abt van Vlierbeek.

De 17de eeuw is de periode van de wederopbouw. Abdis Maria Blijleven restaureert de abdij tussen 1624 en 1663, sterk aangemoedigd door de geestelijke en wereldlijke overheid. In 1626 ontvangt ze in de abdij de aartshertogen Albrecht en Isabella en in 1640 de Mechelse aartsbisschop Jacobus Boonen. Tussen 1635 en 1640 wordt het grondplan van Sanderus opgemaakt, dat een goed overzicht geeft van de abdij op dat moment: een ruim vierkant van 7 hectare, omringd door diepe watergrachten waarvan de zuid- en oostkant vandaag nog bestaan. Het gebouwencomplex omvat een kerk in gotische stijl, de kloostergang, de hoeve, de brouwerij, de bakkerij, een ziekenhuis en het huis van de toezichter, naast tuinen, weiden en akkers. Uit de 17de eeuw blijven de ingangspoort met de eerste muur aan het Minneveld en gedeeltelijk een tweede muur nabij de huidige parking bewaard.

Naast de liturgische diensten vervullen de kloosterzusters verschillende goede werken: zij geven kosteloos onderwijs in een jongens- en meisjesschool en verzorgen met veel toewijding de zieken van de parochie in het hospitaal.

De 18de eeuw is voor de abdij een periode van welvaart. In 1706-1709 leggen de Staten van Brabant de nieuwe steenweg van Brussel naar Leuven aan, die de levensader van Kortenberg wordt. In 1778 wordt de nieuwe kerk van Kortenberg ingewijd, waarvan de abdij als tiendenheffer de bouwkosten draagt. Het hoofdgebouw, het latere abdijkasteel, wordt tussen 1779 en 1783 opgericht door abdis Beatrix de Villers in classicistische stijl. Zij is de 47ste en laatste abdis van Kortenberg en haar geschilderd portret hangt in een salon van de abdij. In die tijd is de abdis ook de wereldlijke vrouwe van Kortenberg: ze benoemt de meier, de schepenen en de griffier, kortom het hele dorpsbestuur.

Keizer Jozef II voert een nieuwe kerkpolitiek en besluit alle contemplatieve orden af te schaffen. De abdij van Kortenberg blijft bestaan omdat zij op het einde van de 18de eeuw ook een onderwijsfunctie heeft: de zusters verstrekken onderwijs aan kinderen van eerbare families die de studie niet kunnen betalen. Met de aanhechting bij Frankrijk worden de Franse wetten van kracht en worden kloosters afgeschaft. De zusters beroepen zich op hun onderwijstaak, maar hun beroep wordt in 1796 ongegrond verklaard. In 1797 wordt de abdijfunctie opgegeven en worden de religieuzen verspreid. De publieke verkoop van de abdij vindt plaats op 17 maart 1798, in twee loten: het eerste wordt aangekocht door Cornelis Van den Burggraaff, het tweede, met het abdijkasteel, door baron Maximilien van Grave. Hiermee verdwijnt een instelling die gedurende zeven eeuwen een vooraanstaande rol speelde in het godsdienstig en politiek leven van onze gewesten.

Latere eigenaars zijn baron d'Esbeeck van der Haeghen, Jean Amand Matthieu en Paul Salkin. De gebouwen krijgen in die periode uiteenlopende functies als woonhuis, buitenverblijf, melkerij, fabriek, gemeentehuis en gemeenteschool. Enkele bewoners uit die tijd springen in het oog. Generaal Louis Vander Smissen (1788-1856), beroemd om zijn dapperheid in de slag van Waterloo, werd door koning Willem I tot baron benoemd en mocht "de Cortenbergh" achter zijn naam plaatsen. Baron Albert d'Esbeeck van der Haeghen (1757-1829) was de laatste schout van Antwerpen en markgraaf van het land van Rijen. Emile Salkin (†1977) was een bekend kunstschilder en vriend van Paul Delvaux. En ingenieur Joseph Chantraine (1870-1910), gehuwd met Marie Salkin, ontving in 1907 een uitvindingsbrevet op de "aeromobile" met stuurknuppel; de proeven met deze eerste mechanische vogel vonden plaats in het park van de abdij, en ook het brevet van de eerste kogelpen stond op zijn naam.

In 1933 wordt het domein aangekocht door kanunnik Misonne (Turnhout 1892-1983) om er een retraitehuis van te maken. In het verwaarloosde domein trekt hij de prachtige lanen van het huidige park en herstelt hij de overblijvende gebouwen. Samen met het terras laat hij de kapel bouwen, alsook de Ridderzaal met slaapkamers op de verdieping. Het geheel wordt in september 1934 door kardinaal Van Roey ingewijd en kanunnik Misonne behartigt gedurende lange jaren het bestuur.

In 1952 nemen de zusters van het Cenakel uit Brussel, onder leiding van zuster De Schepper, het beheer van het retraitehuis over. In 1960 wordt de abdij uitgebreid met een nieuwe kapel, een galerij en kamers voor de zusters, opnieuw ingewijd door kardinaal Van Roey. Kanunnik Misonne schenkt de abdij later aan het aartsbisdom Mechelen-Brussel en blijft zelf het Veehof bewonen tot 1968. Als de zusters van het Cenakel in 1976 hun eigen bezinningscentrum openen in Terhulpen, nemen de paters Redemptoristen onder leiding van pater Jan van Campenhout het beheer over. De grote kapel wordt herschapen in een stemmige gebedsruimte met een nieuw orgel, en het voormalige Veehof wordt als jeugdverblijf ingericht onder de naam "Sjaloom".

Tijdens de Franse Revolutie verloor de abdij haar religieuze functie en diende ze uiteenlopende doeleinden, maar na verloop van tijd kwam ze terug tot haar spirituele roots. Het Veehof werd volledig gerestaureerd en er werd een ambitieus masterplan opgesteld met de toekomstvisie op de abdij. In 2006 gaf het aartsbisdom Mechelen-Brussel de abdij met bijhorende gronden in erfpacht aan de vzw Oude Abdij Kortenberg, die de gebouwen en de aansluitende gronden beheert; in 2024 werd die erfpacht verlengd tot 2074. Het park werd in ondererfpacht gegeven aan de gemeente Kortenberg, die het onderhoud verzorgt.

De bezoekers van de abdijsite waarderen ten zeerste deze oase van rust en vrede op amper enkele kilometers van de hoofdstad. Zo werd uit het verleden het heden geboren. Op een nauwelijks verschillende wijze gaat de geschiedenis haar gang.